امام فخر مشهور به خطيب رازى در كتاب اربعين گويد : اعلم أنّ كثيرا من علماء الشريعة و علماء التفسير قالوا : « إنّه في وقت قيام القيامة تنخرق الأفلاك و تنهدم الكواكب ، إلّا أنّ العرش لا ينخرق » . اكثر اهل اسلام - بنابر استفاده از ظواهر آيات قرآنيهء وارد در قيامت و قيام محشر و حشر خلايق و اجساد - به اماته ( افنا ) و انعدام اشيا معتقد شده‌اند . دانشمندان از اهل تحقيق كه نفس ناطقه و روح انسانى را از ماده ، مجرد مىدانند ، ممكن نيست به فناى آن معتقد شوند . اصولا كسانى كه به تجرد عوالم ملكوتى و عالم ملائكه معتقدند ، نمىتوانند به فنا و نيستى عالم معتقد شوند ؛ چون تجرد ، با افنا و قبول عدم و نيستى سازش ندارد . در اين مسأله كه انعدام اشيا به معناى قبول فنا و عدم ، عبارت است از افناى جواهر و حقايق و ذوات اشيا و يا افنا به معناى تفريق و تفرق اجزاى اجسام و ازالهء اعراض آنهاست ؟ قايلان به امتناع اعادهء معدوم نمىتوانند انعدام را قبول عدم صريح و اعدام ذوات و حقايق بدانند . بايد به تفرق اجزاء معتقد شوند ، چون شيئيت شىء به صورت شىء است . و بعد از انحلال مركّب و تفرق اجزا ، شىء معدوم مىشود ، چون صورت نوعيهء آن كه به ماده قائم است و يا هيأت تركيبى آن - با قيدى كه در تركيب اجسام بنابر مسالك مختلف ذكر شد - به هم مىخورد . قايلان به جواز اعادهء معدوم مىتوانند قايل شوند كه ذوات و جواهر بالأسر قبول عدم مىنمايند و چون اعاده جايز است ، شىء ، هنگام قيام قيامت ، عود مىنمايد . آنچه در اين مسأله ، مثل ساير مسائل مربوط به اصول عقايد ، قابل توجه است و عدم توجه به اين اصل ، باعث صدور اين همه هفوات از اهل كلام و منشأ پيدايش زلّات در مسائل اعتقادى شده است ، آن است كه اين جماعت به واسطهء انغمار در جهل و اوهام ، ندانسته‌اند كه عمل به ظواهر ، در اصول و عقايد جايز نيست . تمام آياتى كه مفسران و متكلمان در باب معاد به آنها تمسك نموده‌اند ، بنابر مسلك آنها از متشابهات است . آيه‌اى كه نص در معناى خاصى نيست بلكه ظهور در مراد آنها هم ندارد ، به آن استدلال مىنمايند . به برخى از آيات - كه در معانى متعدد ظهور دارد ، با اين قيد كه در معناى مقصود اين جماعت ظاهر است و در معناى نقيض